Bahasa Jawa (X)

Cerita Wayang

1. Purwaka Pasinaon

Wayang iku asale saka tembung Ma-Hyang kang ateges tumuju marang Dewa utawa Gusti Kang Maha
Tunggal. Ana kang nagndharake wayang ateges bayangan/wewayangan, bab iki kanthi lelandhesan
wayang iku gegambaraning urip manungsa. Wayang dadi simbul uripe masarakat Jawa kang dituduhake
liwat basal an sarana kanggo nemoake sejatining urip nuju marng Sang Hyang Dumadi. Mila kita kudu
ngaturake syukur marang Gusti Kang Murbengrat amarga wis maringi sawijining kabudayan kang bisa
dadi tuntunan supaya tumindak bener ora nalisisr saka dhawuhing Gusti.
Crita wayang kang gumelar ing tlatah Jawa mligine, asumber saka Mahabharata lan Ramayana,
nanging ora winates ing pakem wae, crita bisa uga nglakonake crita carangan (gubahan). Wayang dadi
salah sijining asil karya budaya kang wus mbalung sungsum ing Indonesia. Wayang banjur ngalami owah￾owahan nalika Islam ngrasuk ing Nuswantara. Para Wali uga nggunakake wayang minangka sarana
dakwah marang masarakat. Amarga kuwi, wayang banjur owah wujud wadhage. Islam uga duweni
pengaruh kang gedhe liwat karya sastra kang dadi lambaraning crita pakeliran.
Mligine wayang kulit wis dilakoni dening UNESCO minangka kabudayan kang nengsemake lan
duweke asli Indonesia ditetepake tanggal 7 November 2003. Wayang kulit ditetepkae minangka warisan
kang endah lan berharga (Masterpiece of Oral and Intagible Heritage of Humanity).
Wayang kawengku dening dhalang. Kawitan nganti tekan pungkasan crita dipangarsani dening
dhalang. Ing babagan terminology bahasa Jawa, dhalang asale saka tembung ngudhal piwulang. Ngudhal
tegese nyebarake/ngandharake lan piwulang tegese ajaran, pitutur, wulangan, ngelmu, lan sapiturute. Dadi
dununge dalang ing pagelaran wayang iku ora mung ngandharake tontonan, nanging uga ndhudhah
tuntunan. Mula saka iku, saliyane prigel ngenani teknik pagelaran, dhalang uga kudu duwe seserepan
utawa ngelmu lan bisa menehi pamawas kang trep. Mula saka iku pagelaran wayang iku uga ngemot tata
laku kang utama.

2. Pangertene Wayang

Wayang, yaiku sawijining wujud seni pagelaran kang awujud drama kang khas. Seni kang kamot
sajroning pagelaran iki, yaiku seni swara, seni sastra, seni music, seni tutur, lan seni lukis. Dene ana
sawetara pihak kang duwe panganggep menawa pagelaran wayang ora mung kesenian, nanging ngemot
pralambang. Saora-orane wiwid abad kaping 19 nganti saiki, wayang wis dadi sasaran kajian lan
didiskripsekake dening para ahli.
Wayang akeh banget jenise minangka kesenian rakyat utawa karaton, ana wayang golek kang kagawe
saka kayu, wayang kulit kagawe saka kulit, wayang klithik kagawe saka kayu, wayang beber digambar
ana kertas utawa kulit, lan sapiturute. Sumbere crita saka Ramayana lan Mahabharata, crita-crita menak,
crita panji, syair-syair satriya (kepahlawanan) utawa kreasi anyar kang nyritakake prastawa-prastawa
anyar.
Saliyane kuwi werna-wernaning wayang iku uga ana kang sinebut wayang wong, kang dipragakake
dening uwong, lan wis ana wiwit abad kaping 18. Wayang iki entuk samnbutan kang apik saka masarakat,
mula ing jaman sateruse ketok akeh patembayan wayang wong. Ing pungkasaning jaman saiki wis akeh
museum wayang antarane ing Jakarta lan Ngayogyakarta. Sawetara panaliten nyimpulake, wayang
minangka sarana nggambarake alam pikirane piyayi Jawa kang dualistik. Ana rong prakara, pihak utawa
klompok kang ora cocok, beda antarane apik lan ala, babagan lair lan batin, alus lan kasar. Pandhawa lan
Kurawa. Kalorone nyawiji ana sajrone manungsa kanggo nggoleki keseimbangan. Wayang uga dadi
sarana ngendhaleni sosial, umpamane kanthi kritik sosial kang diwujudake lumantar banyolan.
Crita wayang iki duwe struktur formal. Struktur kuwi kadadeyan saka unsur-unsur kang padha gayut
antarane siji lan sijine. Unsur-unsure, yaiku paraga, watak, alur, tema, latar, lakon, pesen/pitutur kang
kamot ing sajroning crita wayang.

Paraga panyengkuyung lan Piranti pagelaran wayang:Paraga panyengkuyung:

• Dhalang yaiku paraga kang nglakokake lakuning pagelaran wayag
• Pesinden/waranggana yaiku paraga sing ngrengga iramaning gamelan
• Niyaga/Pangrawit yaiku paraga sing nabuh gamelan anut larasing gendhing

Piranti Panggelaran Wayang

Unsur Crita Wayang

    Unsur-unsur crita wayang sami kaliyan unsur-unsur crita liyane, yaiku tema, paraga, penokohan, 

latar/setting, alur, punjering crita, congkrah/konflik, lan nilai/amanat.

a. Tema

Tema yaiku minangka ide pokok utawa masalah utama kang ndhasari/underane lakuning crita. 

Tuladha tema: pendidikan, bebrayan, kamanungsan, kabudayan, kasusilam, kasmaran/kekareman, 

sesrawungan, kekancan, kritik sosial, kasarasan, perjuangan, lsp

b. Paraga

Pelaku kang mbangun crita utawa wong kang dicritakake

c. Punjering crita

Punjering crita yaiku tembung sesulih kang digunakake pangrakit kangge ngambarake paraga ing 

sajroning crita. Jinising punjering crita:

- Sudut pangdang wong kapisan: paraga utama kang dicritakake migunakake tembung sesulih wong 

kapisan. Tuladha: Aku, kula lsp

- Sudut pandang wong katelu: paraga utama kang dicritakake megunakake tembung sesulih wong 

katelu. Tuladha: jenenge wong

d. Penokohan/Watak watek

penokohan yaiku nggambarake karakter kanggo paraga/pelaku. watek bisa dingerteni karaktere saka 

tumindake, ciri fisike, lingkungane, lsp.

Carane penulis utawa panganggit nerangake watak wantune para paraga:

- Teknik Analitik: wewateg paraga dijlentrehake langsung

- Teknik Dramatik: Wewatege digambarake adhedhasar bab fisik lan tindak-tanduke, lingkungane, 

tata basane, dalan pikirane, lan dening paraga liyane.

e. Latar/setting

Minangka latar belakang kang mbiyantu cethaning laku crita. Jinising latar enten tiga, yaiku latar 

wektu, latar papan/panggonan, lan latar swasana

f. Konflik/congkrah

Prakara/cecongkrah kang dados punjering crita. Konflik kaperang dados kalih, yaiku konflik batin 

lan konflik lair/fisik.

g. Alur

Urutaning kadadean ing crita saka wiwitan nganti pungkasan. Jinising alur wonten 3, yaiku:

- Alur maju (progresif), lakune crita maju. Tegese crita diwiwiti saka mula bukane prastawa nganti 

sarampunge, utawa crita wiwitane biyen nganti rampunge prastawa

- Alur mundur (flash back progresif), lakune crita mundur, tegese dicritakake dhisik banjur 

dicritakake mula bukane biyen 

- Alur campuran/alur maju lan mundur. Tegese prastawane dicritakake gilir gumanti biyen lan 

saiki. 

Perangane alur:

1) Pangenalan, isine nepungake utawa ngenalake para tokoh, nata adhegan, lan hubungan 

paragane.

2) Panjlentrehan kadadean, isine kadadean wiwitan kang dadi sumbering masalah kanggo para 

paragane 

3) Nuju ing congkrah/konflik, isine perkara kang dialami dening paraga saya mundhak utawa 

njalari dredah.

4) Pucuking konflik, isine bab nasibe para paraga detemtokake (kasil apa ora ngadhepi prakara)

5) Rerampungan, isine bab nasib-nasib kang dialami para paragane wis cetha utawa uga bisa 

diarani rampung. 

h. Nilai/amanat

Ajaran utawa pesen kang bakal diandharake utawa dijlentrehake panganggit ing sajroning crita

kanggo pamaca. Pitutur bisa kajlentrehake langsung utawa sinandi ing sajroning crita.

Nilai-nilai umum kang kamot ing sajroning crita Wayang

a. Tanggap ing sasmita/empati

Tegese saben titah kang urip ing jagad iki kudu duwe sikep empati marang pepadhane, marang 

pepadhane manungsa, tanduran, lan sato kewan. Amarga sikep empati bakal ndadekake manungsa 

dadi tanggap ing sasmita marang panguripane lan wong liya supaya mangun urip kang tentrem lan 

ayem.

b. Jujur

Bakal elok uriping manungsa lamun bisa nuwuhake rasa jujur mring dhiri pribadi. Kala mangsane 

jujur iku gampang diucapake nanging angel dilakoni. Ana parikan “Gedhang wohing pakel,ngomonge gampang nglakoni angel.” Ana wae sikep jujur iku dumunung ing ati sanubarine 

manungsa, sanajan takerane ora padha. Mula ing pewayangan/pakeliran mesthi ana paraga kang duwe 

sipat ala. Sanajan akeh becike nanging uga ana alane. Iki nuduhake dene manungsa iku titah kang ora 

sampurna. Iki kawujud ing paraga Yudhistira kang kondhang getih putih amarga saking duwe sipat 

jujur kang luwih saka titahe.

c. Mad Sinamadan/saling menghargai

Panguripan iki bakal karasa tentrem yen tinanem rasa mad sinamadan, kang enom ngajeni piyayi 

sepuh, lan kosok baleen. Sikep iki kang ndadekake panguripan ing masarakat bisa rukun, ora 

nengenake rumangsa bisa nanging bisa rumangsa, mula lumakuning bebrayan bisa kekanthenan lan 

gotong royong. Tuladhane nalika Pandhita Durna maju ing Bharatayuda, oara ana Pandhawa kang 

wani ngadepi, amarga ngurmati yen piyambake iku gurune Pandhawa.

d. Tanggung jawab

Ing babagan iki ateges yen manungsa iku urip ing ngalam donya duwe tanggung jawab kang gedhe. 

Nalika nglakoni tanggung jawab kasebut aja nganti nyenggol marang titah liyane. Kanthi sikep bisa 

njaga tanggung jawab iki, manungsa ora bakal tumindak wedi nalika sesrawungan. Wong kang 

duweni tanggung jawab ora bakal tumindak sakarepe dhewe, ananging anggone tumindhak tansah 

dirasa kanthi temenan. Bab iki kawujud saka lelakone Bima nalika ngupadi Kayu Gung Susuhing 

Angin kan tundhone ora cetho papan dununge. Nanging amarga rasa tanggung jawab, apa kang 

dumadi bakal dilakoni. 

e. Keadilan

Ngrembug babagan keadilan, ing wayang akeh banget kang diandharake. Adil iku kaya dene 

jantraning geni ing Hastha Brata. Sikep kasebut bakal mbrastha apa wae kang dadi pepalange lan 

mbela kang bener sanajan kang diadhepi iku ana sesambungan sedulur utawa waris, utawa wong kang 

duwe pangkat.

f. Ngabdi Mring Negara/Nasionalisme

Awake dhewe kudu duwe sikep kang loyal marang Negara, amarga kanthi mangkono bisa mangun 

lan ningkatake drajat panguripan, ngleluri, nglestarekake, alam sakiwa tengene. Amarga sapa kang 

tumindhak migunani marang liyan bakal gawe kabecikan tumrap dhiri pribadi lan lingkungane. Ing 

crita wayang ana sawijiing crita kang nuduhake sikep loyal marang negarane, yaiku critane Raden 

Kumbakarna kang gugur mbelani negarane, lan ora mbelani sedulure.

Nilai-nilai umum kasebut saged dikelompokke dados sekawan yaiku:

a. Nilai Pendidikan Agama/Religi

Wong-wong ing padesan rikala jaman kang kepungkur katon duwe rasa religius kang apik lan katitik 

manawa akeh masyarakat kang nindakake upacara-upacara sesambungane karo agama utawa ritual 

upacara tradhisi para leluhure, arupa slametan, bersih desa, aweh sesajen marang roh-roh leluhur kang 

wus sumare. Ana uga sarana donga kanggo nyuwun udan marang Gusti Kang Maha Kuwasa rikala 

mangsa ketiga. Religi utawa kepercayan ngemu kayakinane manungsa kang tumuju marang sifat-sifat 

sang pencipta, babagan alam gaib, sakabehing nilai, norma sarta ajaran religi. Tatacara ritual lan 

upacara iku minangka pangrekadayane manungsa kanggo mangerteni Gusti Allah, dewa-dewa, utawa 

makhluk-makhluk alus kang urip ing ngalam gaib.

b. Nilai Pendidikan Moral

Para paraga ing sajrone crita duwe moral kang apik lan duwe pamawas marang sifat kang ala lan 

becik, senajan kadhangkala uga asifat relatif. Nilai moral minangka kaca brenggalane kayakinane 

pangripta kang ditulis marang para maos. Moral minangka sarana kanggo nuduhake marang para 

ingkang maos ngenani panguripan, subasita, tata pasrawungan antarane paraga siji lan sijine. Moral 

mesthi ngenani subasitaning manungsa, kang apik lan kang ala, kang tumuju ing budi pekerti supaya 

tumanem lan bisa dadi sarana kanggo mujudake kapribadening para ingkang maos.

c. Nilai Pendidikan Adat / Tradhisi Adat

Tradhisi tegese tatacaraning urip kang wus dadi tumindak saben dina sarta turun-tumurun ing 

sajroning masyarakat. Tatacara urip utawa paugeraning ngaurip kang anglimputi adat istiadat, tradisi,keyakinan, pandanganing ngaurip, cara mikir lan kalebu perangan spiritual. Uga ana sesambungane  karo status sosial para paragane. Tatacara gotong-royong, katindakake amarga saben uwong uga  butuh srawung marang wong liya. Sakabehe asil karyaning manungsa kuwi katindakake kanthi sarana  sesrawungan marang wong liya. Tindak-tanduking manungsa duwe sifat kang apik. Ing sajroning  tradisi ngemu kearifan kang akeh banget cacahe. Globalisasi dudu sawijining cara kang ngajarake  kabeh kudu anyar, ananging melu nglestarekake warisan para leluhur uga kalebu pakaryan kang apik.  Globalisasi kudu digawe kanggo sarana nuwuhake rasa andarbeni marang kabudayane dhewe. 

d. Nilai Pendidikan Kepahlawanan

Pahlawan bisa sinebut minangka wong kang wani ngurbanake jiwa raga, arta barana kanggo ambelani 

negarane. Saka tembung pahlawan tuwuh sifat kang duwe rasa wani marang sapa wae wong kang 

bakal angrusak nagara, nusa, lan bangsane. Warga negara kudu bisa ambela marang nusa bangsane. 

Pahlawan duwe rasa andarbeni, duwe lan kudu ambela kanthi wutahing rah kang pungkasan. Babagan 

bela negari, rasa duwe bangsa uga sinebutake ing karya sastra. Kang biasane cedhak karo tokoh utawa 

paraga ing cerita. Tetiyang utawa paraga kang ana ing sajrone cerita dadi gul-aguling masyarakat, 

ananging uga ana kang ora disenengi dening masyarakat. Paraga ing karya sastra umume duwe sifat￾sifat kang sae, ambelani kang bener, rasa kanggo amedharake sing apik lan sing ala isih dhuwur. 

Kosokwangsule manawa ana tokoh kang ora disenengi uga duwe watak kang asor lan kurang apik.

Paraga Wayang

    Paraga wayang Mahabharata: Pandhawa, Kurawa, Setyaki, Sengkuni, Durna, Bisma, Kunthi, 

Karna, lan sapiturute. Paraga wayang Ramayana: Rama wijaya, Lesmana, Sinta, Anoman, Dasamuka, 

Kumbakarna, Wibisana, Sugriwa, lan sapiturute

Bima Bungkus

    Jejer ngastina, duhkitaning Prabu Pandu lan Dewi Kunthi jalaran lahire ponang jabang bayi

kang awujud bungkus. Tan ana sanjata kang tumawa kanggo mbedah Bungkus. Kurawa uga melu

cawe-cawe arsa mecah Bungkus, sandyan amung lelamisan, bakune rasa nyirnakake si Bungkus.

Wisiking dewa sang Bungkus den bucal ing alas Krendawahana. Ing pertapan Wukir Retawu,

Begawan Abiyasa kasowanan Raden Permadi kang kaderekaken repat punakawan.

“Kanjeng Eyang, kados pundi nasibipun Kakang Bungkus, sampun sawetawis warsa mboten

wonten suraos ingkang sae, bab menika Eyang, andadosaken duhkitaning Kanjeng Ibu Kunti…”

Tartamtu Sang Winasis kang pancen luber ing pambudi sampun pirsa apa kang dadi lakon.

“Putuku nggeeer, Permadi, mangertiya jer kakangmu nembe nglakoni karmane, ing tembe

kakangmu Si bungkus bakal dadi satriya utama, lan bakal oleh apa kang sinebut wahyu jati…."

Ing Suralaya, Batara Guru nimbali Gajahsena, putra Sang Batara kang awujud gajah, kinen

mecah Si Bungkus saengga dadai sejatining manungsa. Sang Guru ugi angutus Dewi Umayi kinen

nggladhi kawruh babagan kautaman marang Si Bungkus.

Purna anggene peparing kawruh marang si Bungkus, Dewi Umayi aparing busana arupa

cawat bang bintulu abrit, ireng, kuning, putih, pupuk, sumping, gelang, porong, lan kuku

Pancanaka.

Salajengipun, Gajah Sena mbuka Bungkus. Pecahing bungkus dados sapatemonan

kekalihipun, kagyat dados lan perangipun. Binanting Sang Gajahsena. Sirna jasad sang Gajah. Roh

lan daya kekiyatanipun manjing jroning angga sang Bungkus.

Si Bungkus tumakon marang Sang Kabayandewa, “Heemmm, aku iki sapa?”

“Perkencong, perkencong warung doyong, ngger, sira kuwi sejatine putra kapindho ratu ing

Amarta Prabu Pandudewanata. Sira lair awujud bungkus, lan kersaning Dewa sira kudu dadi

satriya utama…., lan sira tak paringi tetenger Bratasena ya ngger…”

Rawuhipun ratu saking Tasikmadu kang nyuwun senjata pitulungan marang Bratasena kinen

nyirnakaken raja raksesa aran Kala Dahana, Patih Kala Bantala, Kala Maruta, lan Kala Ranu. Para

Raseksa sirna. Sekawan kekiyatan saking raksesi wau nyawiji marang Raden Bratasena, inggih

punika kekiatan Geni, Lemah, Bayu (angin), lan Banyu.

Pandhawa lan Kurawa Maguru Durna

Pandhawa lan Kurawa Maguru Durna

    Sawise pandhawa lan kurawa maguru marang Begawan Krepa, sabanjure maguru

marang Begawan Durna (dulur ipene Krepa). Caritane mangkene, Begawan Durna iku putrane

Resi Baratwaja. Sawijineng wektu Durna karo putrane kang namane Aswatama tumuju

menyang nagara Pancala bakal nemoni kadang sumitrane Sucitra (Drupada), kang saiki

jumeneng nata ing Pancala. Durna ora ditampa malah kapulasara (dianiaya) dening Patih

Gandamana nganti rusak sarirane. Kanthi nggawa lara atine, Durna mbacutake laku bakal

nemoni sedulur ipene Krepa Gajahoya. Ing samadyaning laku kepanggih karo Pandhawa lan

Kurawa kang lagi dolanan (ing jaman saiki diarani bal-balan). Ndilalah bal mau kecegur

sumur, lan ora ana kang wani jupuk. Kanthi pitulungane Durna, bal bisa dijupuk migunakake

jemparing kang digawe saka alang-alang. Pandhawa lan Kurawa padha kagyat lan nglembana

kasektene Durna. Prastawa mau banjur diaturke Bisma. Bisma seneng banget jalaran pancen

lagi golek guru kang linangkung, mula Durna ditimbali sarta kadhawuhan anggladhi Pandhawa

lan Kurawa supaya mundhak kaprigelan jurit lan wawasane.

Durna saguh paring piwucal, nanging kanthi bebena suk yen wis pinter ora kena nulak

kabeh marang pamundhute sang Durna. Amung Arjuna sik semaur nyaguhi. Sawetara wektu,

Pandhawa lan Kurawa wis padha prigel olah kanuragan lan kawruh apa wae, semono uga bab

kang sinardi, Bima lan Duryudana prigel ngginakaken gada, Nakula lan Sadewa prigel

ngginakaken pedhang. Yudhistira prigel perang kanthi numpak kreta, Aswatama prigel ing

gunabeksi (obat-obatan), Arjuna prigel jemparing. Ana ing pandadaran siswa Sokalima, Bima

tandhing yuda karo Duryudana, semono uga Arjuna tandhing Karno, sanyatane kabeh padha

digdayane.

Sawijining dina, Durna kepengin males lara atine marang Sucitra (Drupada) kang rikala

semana gawe serikatine. Kabeh satriyo diklumpukake, supaya ngrangket Sucitra minangka

tandha bektine marang Guru (Durna). Kurawa dhisiski nyerang nanging dikalahke, banjur

Pandhawa nyerang, wusanane Sucitra bisa dirangket urip dening Arjuna. Sabanjure

dipasrahake marang Durna. Gandeng Sucitra kalah, Nagara Pancala sik sisih lor dijaluk Durna,

dene sisih kidul diprenah Sucitra.

Aksara Jawa